Er bestaat een bijzonder soort gebouw waar de meeste reizigers langslopen zonder werkelijk te beseffen wat het is. Het heeft zuilen, een portiek, een zorgvuldig aangelegde tuin aan de voorzijde en een marmeren hal die niet zou misstaan in een nationaal museum. Het is een casino, en ongeveer twee eeuwen lang behoorde het tot de ambitieuzeste gebouwtypen van Europa. Tegenwoordig kan iemand eenvoudig vanaf een scherm een buitenlands online casino kiezen, maar vroeger was de ervaring onlosmakelijk verbonden met het gebouw zelf. Niet vanwege wat er aan de tafels gebeurde, maar omdat die tafels slechts het excuus vormden. Het echte project was de architectuur, en die architectuur was een vorm van reclame gericht op de rijkste mensen van het continent.
Venetië: de oudste zaal uit het verhaal en een hardnekkig misverstand
Venetië is de plek waar het woord zelf zijn oorsprong vindt, maar ook de stad waar veel reisartikelen de feiten net niet helemaal juist weergeven. De instelling dateert uit 1638, toen de Republiek het Ridotto di San Moisè toestond, een door de staat gecontroleerde speelzaal die aan een theater was verbonden. De achterliggende gedachte was geen morele toegeeflijkheid, maar bestuurlijk realisme. Er werd al gegokt in particuliere paleizen, de autoriteiten konden dat niet stoppen en besloten de activiteit daarom samen te brengen in één gecontroleerde ruimte met een kledingvoorschrift en een gastenlijst. Het Ridotto werd in 1774 gesloten.
De verwarring ontstaat door het gebouw. Ca’ Vendramin Calergi, het renaissancepaleis aan het Canal Grande waarin het casino tegenwoordig is gevestigd, heeft niets met 1638 te maken. De bouw begon rond 1481, naar ontwerpen die worden toegeschreven aan Mauro Codussi, en het wordt beschouwd als een van de eerste echte renaissancepaleizen van Venetië. De stad kocht het gebouw in 1946 en pas in de daaropvolgende jaren verhuisden de speelzalen ernaartoe. De instelling is dus de oudste ter wereld en het gebouw behoort tot de fraaiste paleizen langs het kanaal, maar hun geschiedenissen kwamen pas in de twintigste eeuw samen.
Ga vooral voor het paleis. Drie verdiepingen van Istrische steen, gekoppelde boogvensters en een gevel die het best tot zijn recht komt wanneer je vanaf het water met de vaporetto San Marcuola nadert. Op de tussenverdieping bevinden zich de kamers waar Richard Wagner op 13 februari 1883 overleed. Ze zijn nu ingericht als gedenkplaats, met een verzameling partituren, brieven en documenten. Je kunt de Wagner-kamers bezoeken zonder ook maar in de buurt van een roulettetafel te komen.
Monte Carlo: een dreigend faillissement opgelost met een gebouw
Het casino van Monaco ontstond niet uit glamour, maar uit bijna-faillissement. Prins Charles III opende in 1856 een bescheiden speelgelegenheid in een villa in La Condamine. Die mislukte bijna volledig, vooral omdat er nauwelijks goede wegen en geen degelijke hotels waren. Alles veranderde met de komst van de spoorlijn. De definitieve doorbraak kwam toen werd besloten iets zo extravagant te bouwen dat de reis ernaartoe op zichzelf al de moeite waard werd.
In 1878, nadat de oude gebouwen waren afgebroken, ging de opdracht naar Charles Garnier, de architect van de Opéra de Paris, samen met Jules Dutrou. Garnier voorzag het gebouw van een koepel en twee pinakels en voegde een concertzaal toe: de Salle Garnier. Die werd op 25 januari 1879 geopend, met Sarah Bernhardt op het podium. Dutrou ontwierp het atrium, met 28 zuilen en een galerij die werd verlicht door bronzen kroonluchters. Garnier keerde in 1881 terug om de ruimte te ontwerpen die tegenwoordig bekendstaat als de Salle des Amériques. In de jaren 1890 volgden nog meer zalen.
Een praktische tip die veel bezoekers missen: het Casino de Monte-Carlo organiseert doorgaans ’s ochtends culturele bezoeken, meestal vanaf ongeveer 10.00 uur, voordat het spelen begint. Je loopt dan door het atrium, de historische salons en de interieurs uit de belle époque terwijl er aan de tafels nog niets gebeurt. Het gebouw is leeg misschien zelfs indrukwekkender dan wanneer het in gebruik is. Buiten kijken de terrassen uit over een van de meest gefotografeerde pleinen van Europa, met het Hôtel de Paris en het Café de Paris aan de overkant.
Baden-Baden: de kuurstad die het concept uitvond
Vóór Monte Carlo was er Baden-Baden, en het oorspronkelijke plan van Monaco was nadrukkelijk gebaseerd op de Duitse kuurcasino’s. Het Kurhaus werd in de jaren 1820 gebouwd in een ingetogen neoclassicistische stijl: een witte gevel, een Korinthische portiek en symmetrische vleugels, gelegen in formele tuinen die doorlopen tot aan de rand van het Zwarte Woud. Sinds 1838 wordt er vrijwel onafgebroken gespeeld.
Het bijzondere aan Baden-Baden is dat het casino nooit de voornaamste reden was waarom mensen kwamen. Zij kwamen voor de thermale bronnen, die al door de Romeinen werden gebruikt. De speelzalen boden ’s avonds vermaak na een dag vol behandelingen. Die dubbele functie is nog altijd zichtbaar in de stad: concertzalen, leesruimtes, brede promenades en cafés die zijn ontworpen om gezien te worden. Marlene Dietrich zou het het mooiste casino ter wereld hebben genoemd. Dostojevski gokte hier in de jaren 1860 op rampzalige wijze, een ervaring die rechtstreeks doorwerkte in zijn roman over gokverslaving.
Kom voor de thermale baden, de Trinkhalle en het park Lichtentaler Allee langs de rivier. Bekijk daarna het Kurhaus zoals het werkelijk is: een stuk negentiende-eeuwse sociale ordening, vormgegeven in steen.
Estoril: art deco, ballingen en een spionageroman
Aan de Portugese Rivièra, op een halfuur met de trein van Lissabon langs de kust, opende Casino Estoril in 1931. Het gebouw heeft een strakke modernistische en art-decostijl die nauwelijks verder verwijderd kon zijn van de vergulde wereld van Garnier. De bekendheid van Estoril heeft echter vooral te maken met wat eromheen gebeurde en minder met wat er binnen plaatsvond. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was het neutrale Portugal, en in het bijzonder Estoril, gevuld met verbannen vorsten, vluchtelingen, diplomaten en inlichtingenofficieren van beide kampen. Ze verbleven in dezelfde hotels en aten in dezelfde restaurants.
Onder hen bevond zich een jonge Britse officier van de marine-inlichtingendienst: Ian Fleming. De sfeer van Estoril wordt algemeen gezien als een inspiratiebron voor Casino Royale, de roman waarmee James Bond in 1953 werd geïntroduceerd. Tegenwoordig organiseert de locatie naast het speelgedeelte ook kunsttentoonstellingen en livevoorstellingen. De omliggende kust, met Cascais, Boca do Inferno en de stranden van Guincho, biedt bovendien een veel interessantere dag dan welke speeltafel ook.
Macau: waar de schaal verandert, en daarmee ook het argument
Macau doorbreekt het patroon, en juist daarom hoort het op deze lijst. De casinoarchitectuur bestaat hier niet uit een negentiende-eeuws paleis, maar uit een demonstratie van economische zelfverzekerdheid: glas, hoogte en spektakel. Wat veel bezoekers niet beseffen, is dat op korte loopafstand het historische centrum van Macau ligt, dat sinds 2005 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO staat. Daar komen Portugese en Chinese bouwtradities dicht op elkaar samen: de façade van de ruïnes van de Sint-Pauluskerk, het Senado-plein, de forten en de tempels.
Je kunt op één plek staan en vier eeuwen architectonisch debat tegelijk overzien. Het is misschien wel het duidelijkste voorbeeld van hoe de functie van het casinogebouw is veranderd: van een ruimte die een kuurstad respectabel moest maken tot een toren die een skyline zichtbaar moet maken vanuit een ander land.
Waar is de grote zaal gebleven?
Dit is wat de vijf locaties met elkaar verbindt. De gebouwen waren ontworpen om een activiteit legitiem, verheven en reiswaardig te laten voelen. Het marmer, de fresco’s, de kledingvoorschriften en de garderobe vormden samen één boodschap: dit was een gecultiveerde manier om een avond door te brengen.
Dat argument is grotendeels verdwenen. De activiteit zelf is bijna volledig naar het scherm verhuisd, waar dezelfde spellen zonder enige ceremonie worden aangeboden. De gebouwen die ooit het hele concept moesten rechtvaardigen, leven ondertussen vooral voort als erfgoedlocaties, concertzalen en musea. Daar zit iets opvallends in. In de Salle Garnier wordt nog altijd opera uitgevoerd. In de Wagner-kamers in Venetië worden zijn brieven nog steeds bewaard.
Ook de tuinen van het Kurhaus vullen zich nog altijd met mensen die helemaal niet van plan zijn om te gokken. De architectuur heeft haar oorspronkelijke functie overleefd, en dat is min of meer de definitie van erfgoed.
Welke van deze locaties zou jij uitsluitend voor het gebouw bezoeken, zonder ooit een voet in de speelzalen te zetten?
